GÓRY I DOLINY

BESKID  NISKI

tekst: Joasia Adamczyk

NISKI ALE...

Co więc sprowadza nas w te góry?
Między Przełęczą Tylicką na zachodzie, a Łupkowską na wschodzie rozciąga się słabo zaludniony obszar, rzadko odwiedzany przez turystów, którzy chętniej wyjeżdżają w sąsiednie, wyższe grupy górskie. Wpływa na to słabo rozbudowana infrastruktura turystyczna i pozorny brak większych atrakcji. Ale przecież Beskid Niski może nam zaoferować coś, co trudno znaleźć w innych górach: ciszę, niezniszczoną przyrodę, liczne zabytki burzliwej przeszłości.

Góry te, podobnie jak reszta Beskidów, mają budowę fliszową. Powstały z nałożonych na siebie warstw piaskowców, łupków, iłów i mułowców. Łupki po nasiąknięciu wodą nabierają właściwości smaru i zbocze zaczyna się osuwać. W Beskidzie Niskim odnajdziemy dwanaście osuwisk, z których najpotężniejsze jest na Maślanej Górze koło Szymbarku.
Inną atrakcją są malownicze przełomy rzek: Białej, Ropy, Wisłoki, Jasiołki, Wisłoka.
Bogactwem Beskidu Niskiego są wody mineralne. Najstarsze uzdrowisko, to działające już od XVI wieku, Bardejovskie Kupele na Słowacji. W Polsce znane są: Wysowa, Krynica, Tylicz, Iwonicz Zdrój, Rymanów Zdrój, Wapienna.
Uroku Beskidowi Niskiemu w dużej mierze dodaje dziewicza przyroda. Grzbiety górskie pokryte są lasami bukowo-jodłowymi. W wilgotnych i zacienionych miejscach rośnie także jawor. Wiosną, gdy bezlistne korony drzew przepuszczają dużo światła, ujrzymy łany wielobarwnych kwiatów. Przy odrobinie szczęścia spotkamy sarnę lub potężnego jelenia karpackiego. Może natkniemy się na ślad, któregoś z wielkich drapieżników: wilka, rysia albo niedźwiedzia. Gdy spojrzymy w górę zobaczymy sylwetkę bociana czarnego, orlika krzykliwego lub grubodziobego.

Właśnie orlika obrano za symbol utworzonego w 1995 roku Magurskiego Parku Narodowego. Chroni on (park, a nie orlik) centralną część Beskidu Niskiego, na powierzchni około 20000 ha. To obszar o wielkości całych Tatr polskich. We wschodniej części Beskidu Niskiego znajduje się Jaśliski Park Krajobrazowy, do którego od słowackiej strony przylega Obszar chronionego krajobrazu „Vychodne Karpaty”. Sieć obszarów chronionych uzupełniają rezerwaty przyrody. Największy z nich to „Źródliska Jasiołki”.

Na koniec trzeba wspomnieć o kulturowej specyfice Beskidu Niskiego. Wchodzi on w skład Łemkowszczyzny - ojczyny Łemków, których wsie rozlokowane są po obu stronach polsko- słowackiej granicy. Łemkowie, obok Bojków i Hucułów, to jedna z ruskich grup górali karpackich. Posługują się dialektem języka ukraińskiego, który jednak znacznie różni się od literackiej formy tego języka. Najbardziej widoczne różnice to stały akcent, jak w języku polskim, i zapożyczone ze słowackiego słówko łem (tylko, ale). Od tego słowa sąsiedzi nadali Łemkom nazwę. Oni sami wcześniej określali się mianem Rusnaków.
Po drugiej wojnie światowej prawie wszyscy polscy Łemkowie zostali przymusowo przesiedleni do ZSRR oraz w wyniku akcji „Wisła” na zachodnie i północne ziemie Polski. Tylko nieliczni uniknęli tego wysiedlenia, niektórzy powrócili z wygnania. Obecnie w Polsce mieszka ich około 60 tysięcy, z tego 15 tysięcy w Beskidzie Niskim. Niektórzy Łemkowie uważają się za osobny naród, inni za część narodu ukraińskiego. Na południowej Łemkowszczyźnie wielu uległo słowakizacji. Wyznają greko-katolicyzm lub prawosławie. Dlatego podczas wędrówki po Beskidzie Niskim spotkamy wiele pięknych drewnianych cerkwi.

tekst: Michał Missala

MAGURSKI PARK NARODOWY

Granice Magurskiego Parku Narodowego:
g(óra) Studeny Wierch - g. Wilsznia - w(ieś) Polany -  w. Myscowa - rz(eka) Wisłoka - rz. Ryj - w. Jaworze - g. Trzy Kopce - g. Świerzowa - prz(ełęcz) Smyczka - g. Kobyła - w. Folusz - w. Bednarka - g. Łysa Góra - g. Ferdel -  grzbiet Magury Wątkowskiej do szczytu Magura - g. Majdan - g. Mareszka - prz. 569 - rz. Zawoja - w. Rozstajne - rz. Wisłoka - prz. 678 - g. Dylik - grzbiet pomiędzy w. Ożenna a g. Nad  Tysowym - Granicą Państwa do g. Studeny Wierch.

SZANIEC NAD IZBAMI

Pyszne kontusze   bure i spłowiałe   i serca pyszne   bliskie już pokorze   W wąskich dolinach   czekają rycerze   na ogień armat:   to wszystko już było Tu, przy Maryji   padną, jeśli wola.   Jak las porosną   ich pieśni po kraju.   Od tych okopów   łuna szabel bije:   szlak wyrąbany   aż do naszych dni.  wiersz Tadeusza A. Olszańskiego

BIESZCZADY

Wysiadając rano z pociągu w Zagórzu, nie sposób zobaczyć Bieszczady. Przyjeżdżających czeka jeszcze kilkadziesiąt kilometrów jazdy PKS-em lub busem. Tak oto wybieramy się w najdalej na południe wysunięty kawałek Polski (góra Opołonek 1028 m npm.). Nie należy się zatem dziwić, że bardzo różni się on od reszty naszych gór.
Od zachodu Bieszczady zaczynają się na Przełęczy Łupkowskiej (640 m npm.). Również w tym miejscu specjaliści (prof. Kondracki) poprowadzili granicę pomiędzy Karpatami Zachodnimi a głównie ukraińskimi, Wschodnimi. Bieszczady to jedyny fragment Karpat Wschodnich należący do Polski. Przez wspomnianą przełęcz, Bieszczady graniczą z Beskidem Niskim. Na północy natomiast znajduje się Pogórze Przemyskie.
W  Bieszczadach Polska graniczy z Ukrainą i Słowacją. Na górze Krzemieniec (1221 m npm.), zwanej też Kremenarosem, stoi tzw. tripleks wyznaczający w tym miejscu zbieg granic trzech państw.
Góry, układające się w pasma, ciągną się tu równolegle do granicy południowej. Najbardziej znanymi są: Połoniny: Wetlińska i Caryńska, oraz grupa Tarnicy (najwyższy szczyt - 1346 m). Rozmiary nie pozwalają też nie zauważyć pasm: Granicznego - tam obok Rawek znajduje się Kremenaros, Chryszczatej - z osławionymi jeziorkami osuwiskowymi (Jez. Duszatyńskie) i wysuniętego nieco na północ rejonu Łopiennika i Durnej.
Ciekawa jest, inna niż w Beskidach Zach., wschodniokarpacka przyroda Bieszczadów. Znajdują się tu tylko trzy piętra roślinne.
Pogórza to tylko nisko położone doliny rzeczne.
Regiel dolny (las liściasty jest tu wszechobecny) stanowi również górną granicę lasu. Rosną tu karłowate płożące się buki o poskręcanych koronach. Górna granica lasu jest obniżona w stosunku do Tatr o ok. 400 m. W Bieszczadach brak zupełnie pięter: regla górnego - pojedyncze świerki można spotkać tylko wyjątkowo i piętra kosodrzewiny - jej odpowiednikiem jest tu olcha kosa, lecz nie występuje ona tak powszechnie. Nie ma mowy o piętrze turni - charakterystycznym dla gór wysokich.
Powyżej górnej granicy lasu rozciąga się już tylko piętro połonin. Nie są one do końca naturalne w tym miejscu - powstały jako efekt wylesienia i prowadzonych tu przez stulecia wypasów.

Ze zwierząt spotkać tu można oczywiście jelenie, dziki, rysie, ale również żbiki - krzyżujące się intensywnie ze zdziczałymi kotami pozostałymi po wysiedleniu ludności, wilki - prześladowane bezustannie przez właścicieli owiec, żubry - sprawdzone tu w latach 60-tych, cieszące się wolnością po ucieczce z Ośrodka Hodowli. W cieplejsze dni na połoninach respekt budzi żmija.

Bieszczady kojarzone z dzikością i odludziem, cywilizują się coraz bardziej. Przyczynia się do tego m.in. rozwój turystyki "wczasowej". Za nami są już niestety czasy, gdy, zdziczałe po wysiedleniu mieszkańców pustkowia, przemierzali nieliczni tylko śmiałkowie. Skąd jednak wzięła się owa "bieszczadzka dzikość"? Okazuje się, że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat krajobraz tego rejonu uległ bardzo poważnym, kilkukrotnym przeobrażeniom.
Do II wojny światowej Bieszczady były gęsto zaludnione. Mieszkali tu potomkowie wołoskich pasterzy, którzy przywędrowali z południa wzdłuż łańcucha Karpat - Bojkowie i trochę Łemków (mieszkających przede wszystkim w Beskidzie Niskim). Po wojnie i przejęciu władzy przez komunistów, rozpoczęto akcję wymiany ludności niepolskiej z sąsiednią Ukraińską SSR. W 1947 roku zorganizowano akcję "Wisła", czyli przymusowe wysiedlanie Rusinów (Łemków i Bojków) na tereny Olsztyńskiego i Zielonogórskiego. Pod pretekstem walki z oddziałami UPA, nie prowadzono akcji osiedleńczej. Doliny zarastały krzakami, zabudowania we wsiach często zrównywano z ziemią. Z kilkudziesięciu zabytkowych cerkwi bojkowskich zachowała się tylko jedna, w Smolniku n. Sanem.
Później przez szereg lat próbowano zagospodarować te tereny, zgodnie z zasadami gospodarki socjalistycznej. Eksperymentowano na wielką skalę, często kosztem środowiska przyrodniczego. W zakładanych PGR-ach wojsko i więźniowie hodowali ogromne stada bydła. Przyczyniło się to do znacznego zanieczyszczenia środowiska, wypływającymi z obór zanieczyszczeniami. Nieużytki rekultywowano przy pomocy materiałów wybuchowych i wyjaławiającej ziemię orki. Prowadzono również rabunkowy wyręb lasów. Na zwierzynę polowali   partyjni dygnitarze z całego kraju i spoza jego granic. Nie opłaciło się to jednak ani człowiekowi, ani Bieszczadom.

Aby można było ocalić niezdegradowaną jeszcze przyrodę i przywracać jej tereny już zniszczone, konieczne było utworzenie stref chronionych. W 1973 roku udało się utworzyć Bieszczadzki Park Narodowy. Początkowo niewielki, teren parku wciąż rozszerza się. Obecnie BPN jest trzecim co do wielkości parkiem narodowym w Polsce. W 1992 roku utworzono tu Międzynarodowy Rezerwat Biosfery. Tym mianem określane są najcenniejsze zakątki przyrodnicze świata.
Czy będzie więc lepiej? Prawdopodobnie tak. Wielotysięczne tłumy zakładowych wycieczek i wczasowiczów odjechały w stronę słonecznych Włoch i Hiszpanii. Wprawdzie moda na turystykę nie mija, ale jest to raczej eko-turystyka zakładająca stosunkowo umiarkowany rozwój infrastruktury. Jest więc szansa, że szukając dzikich gór, jeszcze jakiś czas będziemy jeździć w Bieszczady.

tekst: Joasia Adamczyk

GORCE

Doliny śpią...

Jest kraj nieznanych cudów,  Gdzie z białych gór  Potoki srebrem płyną,  Doliny śpią,  A tajemnicze źródła leśne  Czyszczą ze szmerem przy świetle księżyca  Połyskujący, złoty piasek.  Smreki w milczeniu stoją, bez oddechów,  Jak straże nocne w przedsieni kościoła,  W którym za mgławą tajemnic osłoną  Bóstwo, nieznane ludziom, śpi...  A jedle drżą,  Dygocą lękiem utajonym,  Czy ich nie zdradzi światło białe,  Które na nie pada;  Bowiem sięgają białemi ramiony  W głębie rozpadłych, wąskich szczelin  I wyczuwają palcami korzeni  Skryte głęboko pod skałami skarby.    Władysław Orkan  W Roztokach - fragment (1903)

Gdy jedziemy pociągiem na trasie Warszawa - Zakopane, jakiś czas przed Chabówką, po siedmiu godzinach jazdy, ukazują się naszym oczom Gorce. Wyrastają ponad Kotliną Rabczańską jako zwarty masyw górski. Wygląda on prawie tak samo, gdy spojrzy się nań z dowolnej strony. Wyraźne obniżenia i doliny oddzielają go od sąsiedniego Beskidu Wyspowego, Beskidu Sądeckiego i Pienin. Ponad  leżącą na południe od Gorców Kotliną Nowotarską oglądać można Tatry.
Najwyższa część masywu, którego szczyty przewyższają 1200 m npm., to rejon Turbacza (1310). Stąd na wszystkie strony rozchodzą się ramiona grzbietów górskich. Najdłuższe z nich sięgają na wschód: pasmo Lubania i grzbiet biegnący w kierunku Gorca.
Niemal cały rok stoki Gorców zachwycają kolorami lasów, różnymi dla poszczególnych gatunków drzew, zmieniających się strefowo wraz z wysokością. Do ok. 600 m npm. rosną jeszcze podgórskie lasy liściaste. Wyżej, zaczyna się pas lasów mieszanych górskich - buczyny karpackiej i borów jodłowo-świerkowych do 1150 m. Idąc jarem spotkamy też olszynkę karpacką. Najwyższe partie Gorców są krainą we władaniu świerka. Mniej nachylone części grzbietów od wieków wykorzystywane były przez człowieka. Już od XIII wieku prowadzono tu wylesianie i wypas owiec. Tak powstały słynne gorczańskie hale. Do dziś w Gorcach wiosną i latem spotkać można pasterzy i ich stada, a jesienią czasem przenocować w bacówce pachnącej jeszcze dymem, zwierzakami i żętycą.
W celu zachowania znajdującej się tu przyrody, znaczna część Gorców od 1 stycznia 1981 r. objęta jest ochroną jako Park Narodowy. Gorczański Park Narodowy roztacza swą opiekę na nad centralną i północno-wschodnią częścią masywu.
Podnóża Gorców dość wcześnie zostały opanowane przez cywilizację. Wsie wcinają się wzdłuż dolin potoków wgłąb gór. Najdłuższą z nich jest, ponad 25-kilometrowa Ochotnica, ciągnąca się pomiędzy ramionami Gorca i Lubania. Od południa masyw otoczony jest miejscowościami, w których napotkać można wiele dużej wartości zabytków: zamek w Czorsztynie, kościoły w Dębnie i Grywałdzie, dwór w Łopusznej i inne. W dolinie Dunajca rozciąga się Zalew Czorsztyński. Od zachodu znajdują się dwa ważne komunikacyjnie miasta: Nowy Targ i Rabka.

tekst: Joasia Adamczyk

O WYSPACH I GOREJĄCYCH LASACH

Góry, takie jak Ćwilin, Jasień, Modyń, Luboń Wielki, Śnieżnica czy najwyższa (1171 m npm) Mogielica, pokryte są lasem. Otaczają je ze wszystkich stron głębokie doliny, a z innymi górami łączą niskie przełęcze.
W dole, między nimi, rozlokowały się liczne wsie i miasteczka.

Gorce wyglądają zupełnie inaczej. Zwornikiem masywu jest Turbacz (1310 m npm), od którego odchodzą liczne, krótkie, boczne grzbiety i jedno długie pasmo Lubania.

Podczas gdy Beskid Wyspowy uzyskał swą nazwę ze względu na krajobraz, Gorce nazwano za sprawą zdarzeń, które go ukształtowały. Pierwotnie, całe Gorce porastała rozległa i dzika puszcza. Z czasem w doliny zaczęło wkraczać osadnictwo, a w górach pojawili się, na przełomie XIV i XV wieku, pasterze wołoscy. Aby uzyskać dogodne pastwiska wypalali oni las w szczytowych partiach gór. I tak od słowa „gorzeć”, czyli palić się, zapewne wzięła się nazwa Gorców. Wołochów już nie ma w Gorcach od bardzo dawna. Pozostało po nich wiele nazw terenowych oraz liczne zwyczaje pasterskie.

W ostatnich dziesięcioleciach gospodarka pasterska przeżywa regres. Mimo to podczas wędrówki po Gorcach spotkamy liczne, pozostałe po pasterzach bacówki. W niektórych z nich można nocować.Wędrując jesienią lub wiosną nie spotkamy stad owiec. I to nie tylko dlatego, że jest ich już coraz mniej. Tradycyjny okres wypasowy trwa po prostu od św. Wojciecha (23 kwietnia) do św. Michała (29 września).
 
tekst: Michał Missala