GÓRY I DOLINY

PIENINY

Położone na zachodzie Pieniny Spiskie w całości leżą na terenie polskiego Spisza. Składają się na nie: ok. 10-kilometrowy grzbiet Hombarków z najwyższym wzniesieniem Pienin Spiskich - Żarem-Branisko (879) oraz kilkanaście mniejszych wzniesień i grup skałek. Ich rzeźba nie jest specjalnie urozmaicona, zaś większość terenu porośnięta jest lasem.
O tym, że jest to rejon wart odwiedzenia, decydują jednak przede wszystkim, położone wokół Pienin Spiskich, malownicze spiskie wioski. Zwracają one uwagę odwiedzających nietypową zabudową wewnątrz wsi (wrzecionowate rynki i specjalne "ulice stodołowe"), zabytkami (kościoły w Krempachach i Frydmanie z charakterystycznymi wieżami), barokowymi zdobieniami kościołów (w Krempachach oraz Łapszach Wyżnych i Niżnych), murowanym kasztelem obronnym i piwnicami winnymi we Frydmanie.
Nieopodal, nad Dunajcem, który opływa Pieniny Spiskie od północy, leżą znane z tzw. "gotyckich" drewnianych kościołów: Dębno, Harklowa i Łopuszna.
Również nad Dunajcem, na skraju Pienin Spiskich - w Niedzicy, położony jest jeden z najlepiej zachowanych w Polsce gotycko-renesansowych zamków obronnych.

Po drugiej stronie rzeki rozciągają się Pieniny Właściwe. Jest to najbardziej atrakcyjna i zarazem najbardziej znana ze swej różnorodności, przyrody i roztaczających się zeń panoram, część Pienin. Składa się na nią zalesiony grzbiet Macelaka wraz z okolicznymi wzniesieniami, który ciągnie się od Czorsztyna w kierunku przełęczy Szopka (771). Od niej zaczyna się Masyw Centralny ze stojącymi samotnie najostrzej zarysowanymi górami: Macelową, Nową, Zamkową i najwyższymi Trzema Koronami (982). Dalej tzw. Sokolą Percią dotrzeć można w Pieninki i na Sokolicę (czasem zwaną Górą Samobójców). W Pieninach Właściwych znajduje się największy polski przełom rzeczny. Dunajec opływając je wykonuje siedem zakrętów i trzy duże zakola. Spod Trzech Koron (982) i Sokolicy (747) opadają ku jego wodom kilkusetmetrowe skalne urwiska.
Osoby wędrujące po szlakach Parku Narodowego czekają: wspinaczka poprzez skalne wąwozy, ostre podejścia na wierzchołki gór i marsze wśród traw i kwiatów łąk pienińskich. Wysiłek porównywalny jest tu z tatrzańskim - drogi są wprawdzie znacznie łatwiejsze, ale różnice wzniesień sięgają 500 m.

Za ostatnimi skałami przełomu Dunajca, ciągną się szerokim grzbietem z zachodu na wschód Małe Pieniny. Swą nazwę zawdzięczają stosunkowo niewielkim różnicom wysokości pomiędzy poszczególnymi kulminacjami. Tu znajduje się najwyższa góra w całych Pieninach - Wysoka (1052). Małe Pieniny tylko w nieznacznej części porośnięte są lasem. Prowadzony od kilkuset lat wypas owiec (utrzymany w celu odciążenia Tatr, również po II wojnie światowej) przyczynił się do powstania rozległych hal obejmujących znaczne obszary grzbietów i dolin.
W rejonie Małych Pienin znajdują się rozliczne ciekawostki zarówno przyrodnicze - skały pochodzenia wulkanicznego (bazalt w Białej Wodzie oraz andezytowe góry Jarmuta i Bryjarka), jak i kulturowe (połemkowskie cerkwie i zabudowania w Jaworkach i Szlachtowej, XVIII-wieczne sztolnie z okresu poszukiwania drogocennych kruszców, pasterskie szałasy, tzw. "bacówki wzorcowe" pobudowane w ramach próby kolektywizacji pasterstwa).

RUSINI SZLACHTOWSCY - mieszkańcy 4 wiosek na wschód od Szczawnicy (Szlachtowej, Jaworek, Białej i Czarnej Wody). Byli najdalej wysuniętym na zachód skupiskiem Rusinów mieszkających na ziemiach polskich. Odseparowanie od rdzennej Łemkowszczyzny wzniesieniami Beskidu Sądeckiego i pasem polskiego osadnictwa w dol. Popradu doprowadziło do różnic w stroju, obyczajach i budownictwie. Wysiedleni podobnie jak Łemkowie po II wojnie światowej na Ukrainę lub Ziemie Zachodnie. Zabudowania wsi Biała i Czarna Woda zniszczono, do Jaworek i Szlachtowej napłynęła ludność polska.

tekst: Jan St. Baran

ZAPORA NA DUNAJCU

tekst: Jan St. Baran

PPN - PIENIŃSKI PARK NARODOWY

Po drugiej wojnie światowej rozszerzono granice parku o resztki dawnej wielkiej własności ziemskiej oraz obszary należące do chłopów i gromad, którym zagwarantowano prawo do ich użytkowania. Tym samym powierzchnia parku zwiększyła się z 756 do 2231 ha, w tym blisko 1000 ha objęte jest ochroną ścisłą. Park po słowackiej stronie, do 1990 r. organizacyjnie połączony z Parkiem Tatrzańskim, obejmuje powierzchnię nieco mniejszą.
Roślinność Pienin jest bardzo urozmaicona. Powodem tego jest duże zróżnicowanie geomorfologiczne i mikroklimatyczne oraz zjawiska związane z wcześniejszą działalnością człowieka. Obok bukowo-jodłowych zbiorowisk leśnych regla dolnego, znajdują się tu zbiorowiska naskalne i piargowe oraz łąkowe i pastwiskowe.

Pienińskie łąki nie są zbiorowiskami naturalnymi. Powstały one na miejscu wykarczowanych przez człowieka lasów i należą do najbogatszych zbiorowisk roślinnych w Polsce (na 1 m kw. występuje około 30 gatunków roślin kwiatowych, zaś na 100 m kw.  ich liczba sięga 70). Niewątpliwie najciekawsze jest zbiorowisko umiarkowanie suchej łąki pienińskiej, którego występowanie ograniczone jest niemal wyłącznie do Pienin. Występują tu takie rośliny jak: przelot pospolity, koniczyna pagórkowa, liczne storczyki oraz rośliny ciepłolubne. Innymi zbiorowiskami są murawy kserotermiczne (ciepłolubne) - tylko na skalnych półkach południowych zboczy; łąki ziołoroślowe oraz, występujące w miejscach podmokłych, młaki. Łąki Pienin podlegają tzw. ochronie czynnej - poddawane są koszeniu. Pozwala to utrzymać tak dużą liczbę gatunków, które ukształtowały się wskutek wielowiekowej działalności człowieka. Bez jego ingerencji z pewnością zostałyby wyparte na skutek procesu wtórnej sukcesji (zarastania łąk przez las).
Ekosystemy naturalne (naskalne i leśne) znajdują się pod ścisłą ochroną rezerwatową. Prowadzona jest tam ochrona bierna, wykluczająca bezpośrednią ingerencję człowieka. Dozwolone są jedynie drobne zabiegi kosmetyczne na szlakach turystycznych, np. usuwanie zwalonych drzew, a w szczególnych wypadkach - działania antyszkodnikowe.
Lasy porastają głównie łagodne, północne stoki Pienin. Króluje tu buczyna karpacka, zaś w miejscach wilgotnych - las jaworowy z języcznikiem zwyczajnym. Strome, nasłonecznione południowe zbocza porastają: buczyny w odmianie ciepłolubnej, jedliny oraz reliktowe laski sosnowe, będące pozostałością epoki lodowcowej. W trudno dostępnych urwiskach przełomu pienińskiego występuje cis.
W lasach żyje kilkadziesiąt gatunków ptaków, wiele ssaków, a także mnóstwo bezkręgowców.
Murawy naskalne zajmują strome ściany i półki skalne oraz drobne piargi wapienne. Porasta je większość pienińskich endemitów (gatunków nie występujących w innych miejscach), reliktów (pozostałości minionych epok) oraz wiele innych rzadkich roślin wysokogórskich. Do najważniejszych gatunków należą relikty: chryzantema Zawadzkiego i jałowiec sawina oraz endemit pszonak pieniński (mający swoje jedyne, ale za to duże stanowisko na czorsztyńskiej Zamkowej Górze). Jedyne znane stanowisko drugiego endemitu - mniszka pienińskiego zostało zniszczone poprzez obryw skalny. Na murawach naskalnych występuje wiele gatunków ptaków i motyli. Najciekawszym, i niestety ginącym, jest motyl niepylak apollo, który stał się symbolem pienińskiej przyrody.
Na koniec ciekawostka - nasiona mniszka pienińskiego, które się zachowały, zostały podobno zjedzone przez ślimaki. Ciekawe, czy były równie smaczne, co niepowtarzalne...

tekst: Adaś Panasik

INKOWIE W PIENINACH

Czy bajka to, czy nie bajka...

"Ja, Wacław Benesz de Berzewiczy,
Baron de Dondangen, przysięgam wobec
Męki Pańskiej, Prześwietnej Rady Emisariuszy
Inków i J.O. Stryja mego Sebastyana,
uczynionych dzisiaj uchwał Prześwietnej Rady
być kuratorem i rzetelnym wykonawcą..."

W połowie XVIII wieku mieszkała na Podolu rodzina Berzewiczych, drobnej szlachty spokrewnionej z potężnym rodem węgierskim, do którego należała wcześniej fundacja Zamku Niedzickiego. Młody Sebastian Berzewiczy, przeżywszy nieszczęśliwą miłość do córki bogatego sąsiada, wyruszył w poszukiwaniu zapomnienia i przygód na Daleki Wschód. Stąd po wielu przygodach, zaciągnąwszy się na korsarski statek pod banderą hiszpańską, trafił do Ameryki Południowej - zamorskiej prowincji hiszpańskiej. Pełnił tam Sebastian rozliczne funkcje w administracji kolonialnej. W Peru poznał Indiankę z książęcego rodu Inków. Wkrótce ożenił się z nią i miał córkę - Uminę.
W tym czasie Inkowie, okrutnie traktowani przez najeźdźców, kolejny raz zrywali się do walki. Powstanie, które wybuchło w 1781 roku pod wodzą Tupaca Amaru, po pięciu latach zmagań z lepiej uzbrojonymi kolonizatorami, upadło. Wódz Inków, podstępnie zwabiony pod pretekstem układów do stolicy Cuzco, został stracony.
Podczas wojny Umina poślubia bratanka księcia Inków, noszącego również nazwisko Tupac Amaru. W obliczu klęski powstania stał się on jedynym pretendentem do tronu i spadkobiercą resztki wielowiekowego dziedzictwa Inków.
Prześladowania ze strony kolonizatorów hiszpańskich zmusiły rodzinę Sebastiana do ucieczki z Peru i ukrycia skarbu gdzieś w jeziorze Titicaca w Andach. Jego druga - mniejsza - część miała być zatopiona w głębinie zatoki Vigo u wybrzeży Hiszpanii.
Bezlitosna ręka hiszpańskiej inkwizycji dosięgła rodzinę Berzewiczych również w Italii, gdzie szukali schronienia. Tupac Amaru został w tajemniczych okolicznościach zasztyletowany, a Sebastian Berzewiczy w obawie o życie swoje, Uminy oraz jej jednorocznego syna uciekł na Węgry.
Pamiętając o dawnej własności rodowej, przybyli oni na Zamek Niedzicki, którym władał wtedy hrabia Horvath de Palocsy. Pewnego dnia Sebastian wraz z gospodarzami wybrał się na polowanie. Wykorzystujšc sytuację na zamek wtargnęli wysłannicy króla Hiszpanii i zasztyletowali Uminę. Na szczęście jej syn Unkas został w porę ukryty przez służbę.
Wkrótce na wezwanie Sebastiana do Niedzicy przyjechał jego bratanek, Wacław Benesz Berzewiczy. Dziwnym zbiegiem okoliczności na zamku pojawiła się również delegacja Prześwietnej Rady Emisariuszy Inków. W ich obecności spisano akt adopcji syna Uminy, wnuka Sebastiana - Unkasa. Oprócz nazwiska, Wacław Benesz Berzewiczy zobowiązał się również zapewnić kilkuletniemu Unkasowi, potomkowi książąt inkaskich - nazwanemu dla bezpieczeństwa Antonim - "wykształcenie godziwe a od prześladowców go chronić, a gdy dorośnie - ujawnić tajemnicę testamentu Inków". Końcowy akapit dokumentu mówił o sporządzeniu jego kopii w węzełkowym języku kipu i ukryciu jej na zamku "pod ostatnim stopniem schodów drewnianych na górny zamek wiodących".
Sebastian Benesz zmarł wkrótce w wieku lat 99, nota bene od ran zadanych w pojedynku o dziewczynę, w sieni kasztelu frydmańskiego. Antoni zaś wychowany na Morawach nie zajmował się tajemnicą, która przyniosła jego rodzinie tyle nieszczęść. Tak też przykazał swoim synom.
Dopiero w roku 1946 historia ta ponownie ujrzała światło dzienne. Wtedy to Andrzej Benesz odnalazł w Krakowie odpis aktu adopcji i wiadomość o miejscu ukrycia kipu. Przybywszy na zamek w Niedzicy, w obecności przedstawicieli miejscowych władz - sołtysa i milicjanta, dokonał wyjęcia spod ostatniego stopnia schodów pierwszej bramy wiodąej na górny Zamek Niedzicki, ołowianej rury z ukrytymi w niej rzemieniami z pismem węzełkowym. Znalezisko podobno zostało wręczone przedstawicielom ambasady Peru w celu odczytania kipu. Od tego momentu los testamentu jest nieznany. Sam Andrzej Benesz zginął wkrótce w wypadku samochodowym. Nikt po nim nie zajmował się już tą sprawą.
A  legendarny skarb Inków... Pewnie spoczywa gdzieś w głębinach jeziora Titicaca. Kto to wie?

Tekst legendy na podstawie Jalu Kurka - Joasia Adamczyk

 HISTORIA O KOSTCE NAPIERSKIM

ZAMKI PIENIN

Czorsztyn - usytuowany po polskiej stronie Dunajca naprzeciw Niedzicy. Powstał w XIV w., rozbudowany w XVII w. W 1651 był terenem walk ze zbuntowanym Kostką Napierskim. Spłonął w XVIII w. Do dziś funkcjonuje jako zagospodarowana ruina.

Zamek Pieniński - usytuowany na stokach Góry Zamkowej nieopodal Trzech Koron, na terenie PPN.  Są to ruiny najwyżej położonego zamku w Polsce (740 m npm). Powstał na przełomie XIII i XIV w. Zniszczony prawdopodobnie w XV w. Jest kojarzony z osobą bł. Kingi (żony Bolesława Wstydliwego), stąd u stóp zamku, w 1904 r. wykuto grotę i ustawiono jej posąg. Do 1949  roku istniała tu pustelnia.

tekst: Jan St. Baran